Po co robi się biopsję i dlaczego bywa kluczowa w diagnostyce?

 

Biopsja bywa kojarzona wyłącznie z nowotworami jednak w rzeczywistości jest to zabieg polegający na pobraniu próbki tkanki z żywego organizmu w celu przeprowadzenia badań diagnostycznych. Pobrany fragment zostaje przekazany do oceny specjalistycznej, najczęściej patomorfologicznej (pod mikroskopem), czasem także z użyciem badań dodatkowych. Dzięki temu lekarz nie opiera się wyłącznie na obrazie z USG, mammografii czy tomografii, ale może ocenić z jakiego rodzaju komórek składa się wykryta zmiana. W praktyce biopsję wykonuje się nie tylko w podejrzeniu raka gdyż uzyskane wyniki mogą pomóc rozpoznać również stan zapalny, infekcję, chorobę autoimmunologiczną czy zmiany łagodne, które wymagają jedynie obserwacji.

Co właściwie bada się w laboratorium?

To, co potocznie nazywamy „wynikiem biopsji”, bywa tak naprawdę wynikiem jednego z dwóch głównych typów oceny:

  • Badanie cytologiczne – ocenia pojedyncze komórki (np. po biopsji cienkoigłowej).
  • Badanie histopatologiczne – ocenia fragment tkanki z jej „architekturą” (często po biopsji gruboigłowej, mammotomicznej lub chirurgicznej).

Wybór metody pobrania wpływa na to, ile materiału trafi do pracowni i jak szczegółową informację da się z niego uzyskać. Należy więc odkreślić, że biopsja jest jednym z podstawowych badań w diagnostyce wielu chorób, a jej wykonanie bywa możliwe ambulatoryjnie, czyli bez konieczności hospitalizacji.

Przebieg biopsji

Szczegóły zabiegu zależą od narządu i techniki jednak sam schemat jest zwykle podobny. Najpierw lekarz kwalifikuje pacjenta (wywiad, leki, krzepliwość, alergie), następnie lokalizuje zmianę, co może się odbyć palpacyjnie lub pod kontrolą obrazowania (np. USG, mammografia, tomografia). Samo pobranie zwykle trwa od kilkunastu do kilkudziesięciu minut. W wielu przypadkach stosuje się znieczulenie miejscowe, a po zabiegu pacjent otrzymuje zalecenia dotyczące opatrunku i oszczędzania okolicy wkłucia. Po zabiegu pacjent przez jakiś czas zostaje pod obserwację (zwykle do godziny), a następnie wraca do domu. Pobrana próbka biologiczna trafia do analizy laboratoryjnej, a ostatecznej interpretacji wyniku biopsji zawsze dokonuje lekarz konkretnej specjalizacji.

Rodzaje biopsji

Biopsja nie jest jedną procedurą, tylko rodziną metod. Poszczególne zabiegi różnią się od siebie tym:

  • jak pobiera się materiał,
  • ile go jest
  • i czy zabieg ma charakter wyłącznie diagnostyczny, czy czasem także terapeutyczny (np. usunięcie małej zmiany).

Poniżej krótki przegląd najważniejszych rodzajów.

  1. Biopsja cienkoigłowa (BAC, FNA)

W biopsji cienkoigłowej używa się bardzo cienkiej igły (o grubości podobnej do tej, której używa się przy pobieraniu krwi), aby pobrać komórki lub płyn z podejrzanego obszaru. Następnie pobrany materiał biologiczny zostaje utrwalony na szkiełku laboratoryjnym i poddany ocenie histopatologicznej przez patomorfologa. Niestety w zależności od badanego obszaru, placówki medycznej i laboratorium na wyniki biopsji cienkoigłowej czeka się nawet kilka tygodni.

Ten rodzaj biopsji najczęściej nie wymaga znieczulenia i wiąże się z niewielkim ryzykiem powikłań. Biopsja cienkoigłowa jest metodą mało inwazyjną, często wykorzystywaną m.in. przy guzkach tarczycy, węzłach chłonnych czy niektórych zmianach w piersi. Warto dodać, że biopsja cienkoigłowa to najstarsza metoda badania biopsyjnego.

  1. Biopsja gruboigłowa (core needle biopsy, CNB)

Biopsja gruboigłowa wykorzystuje nieco większą igłę (o średnicy nawet 3 mm), która pobiera niewielki „rdzeń” tkanki (tzw. core). Dzięki temu częściej uzyskuje się materiał do pełnej histopatologii i bardziej szczegółowej oceny niż w cytologii. Jest to jedna z najczęściej stosowanych technik biopsji igłowych. Uzyskane wyniki pozwalają określić, czy dana zmiana ma charakter łagodny, zapalny, czy może nowotworowy. Co więcej, ten rodzaj pobrania materiału biologicznego umożliwia rozpoznanie typu i stopnia zaawansowania nowotworu, co jest niezwykle istotne dla dalszego leczenia. Biopsję gruboigłową stosuje się także do monitorowania przebiegu leczenia.

  1. Biopsja mammotomiczna inaczej próżniowa (VAB)

Biopsja mammotomiczna (vacuum-assisted biopsy, VAB) to szczególny typ biopsji piersi wykonywany w znieczuleniu miejscowym, który nie wymaga potrzeby zakładania szwów. Po nacięciu, które jest wykonywane podczas zabiegu pozostaje niewielka ok. 3 mm blizna. Największą zaletą biopsji mammotomicznej jest fakt, że lekarz wykonujący zabieg może od razu usunąć małe zmiany za pomocą specjalnej igły wspomaganej próżnią. Właśnie dlatego zabieg ten nazywany bywa też biopsją mammotomiczną gruboigłową. Warto podkreślić fakt, że ten rodzaj biopsji wykorzystywany jest od 1995 roku i wciąż uważa się go za jedną z nowocześniejszych metod diagnostycznych. Biopsja mammotomiczna może być wykonywana pod kontrolą USG, mammografii (stereotaksji) lub MRI, a jej istotną zaletą jest możliwość uzyskania większej, bardziej reprezentatywnej próbki co jest szczególnie ważne np. przy mikrozwapnieniach. Wskazaniami do usunięcia chorej tkanki w trakcie biopsji mammotomicznej są gruczolakowłókniaki (czyli łagodne zmiany BI-RADS 2, zazwyczaj do ok. 2 cm) zwyrodnienia wielotorbielowate, przeciwwskazania do operacji lub przygotowanie do ciąży.

  1. Biopsja chirurgiczna

Biopsje chirurgiczne dzieli się klasycznie na:

  • nacinającą (incisional) – podczas, której pobiera się fragment zmiany,
  • wycinającą (excisional) – podczas, której usuwa się całą zmianę (lub cały podejrzany obszar).

Są to metody bardziej inwazyjne niż biopsje igłowe, ale czasem są najlepszym wyborem, gdy potrzebny jest większy materiał albo gdy lekarz planuje jednoczesne leczenie poprzez usunięcie zmiany. Warto też dodać, że niektóre zabiegi biopsji chirurgicznej wykonywane są w znieczuleniu ogólnym przez co może być konieczność pozostania w szpitalu w celu obserwacji po zabiegu.

  1. Biopsja endoskopowa

Podczas badań endoskopowych (np. gastroskopii czy kolonoskopii) lekarz może pobrać drobne wycinki błony śluzowej. To standardowe postępowanie, gdy w trakcie oglądania widoczne są zmiany wymagające weryfikacji mikroskopowej. Ponieważ wewnętrzna wyściółka przewodu pokarmowego, czyli błona śluzowa, nie posiada receptorów bólowych samo pobranie materiału biologicznego jest bezbolesne. Biopsję endoskopową wykonuje się aby:

  • ocenić wizualnie nadżerki, owrzodzenia, polipy, guzki czy zwężenia, w celu określenia czy mają charakteru zapalny, łagodny, czy nowotworowy
  • zdiagnozować stany zapalne, a także takie schorzenia jak choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, celiakie
  • potwierdzić lub wykluczyć zakażenie bakterią Helicobacter pylori
  • monitorować stany przedrakowe (np. przełyk Barretta, zmiany dysplastyczne w jelicie grubym).
  1. Biopsja pod kontrolą endosonografii (EUS)

Szczególnym przypadkiem jest biopsja wykonywana przez endoskop wyposażony w głowicę USG (EUS). Pozwala ona zbliżyć się do struktur takich jak trzustka, drogi żółciowe, węzły chłonne, czy nadnercza i pobrać materiał cienkoigłowo lub specjalnymi igłami do biopsji. Warto wspomnieć, że endoskopowa ultasonografia, która poza najdokładniejszą oceną morfologii i wspomnianą już możliwością pobrania próbek biologicznych do dalszych badań, pozwala również na leczenie zmian metodą ablacji alkoholowej i prądem o częstotliwości fal radiowych.

  1. Biopsja skóry

W dermatologii stosuje się kilka podstawowych metod, dobieranych w zależności od głębokości i charakteru zmiany:

  • shave (biopsja „zeskrobująca”) – podczas, której pobiera się powierzchowną warstwę,
  • punch (biopsja trepanacyjna) – podczas, której pobiera się „walec” skóry z głębszymi warstwami,
  • biopsja wycinająca – podczas, której usuwa się całą zmianę.

Jest to inwazyjne badanie diagnostyczne, które pozwala na wykrycie chorób skórnych, w tym nowotworów, stanów zapalnych, czy dermatoz. Po biopsji skóry dokonuje się oceny histopatologicznej, immunohistochemicznej (immunomorfologicznej) lub Ultrastrukturalnej pod mikroskopem (świetlnym, fluorescencyjnym, ewentualnie elektronowym).

  1. Biopsja wiertarkowa (trepanobiopsja) 

W hematologii często wykonuje się aspirację szpiku (pobranie płynnego szpiku cienką igłą) oraz biopsję trepanobiopsyjną (pobranie fragmentu tkanki szpiku). Badania te służą m.in. ocenie, czy szpik prawidłowo wytwarza komórki krwi i w diagnostyce chorób krwi.

  1. Biopsja płynna (liquid biopsy)

Biopsja płynna to badanie laboratoryjne wykonywane na krwi (czasem moczu lub innych płynach), w którym poszukuje się np. fragmentów DNA/RNA pochodzących z guza lub krążących komórek nowotworowych. Warto wiedzieć, że podstawą tej metody jest fakt, że komórki nowotworowe (tak samo jak i zdrowe komórki organizmu) w trakcie obumierania (apoptozy i nekrozy) uwalniają do krwiobiegu materiał genetyczny. Te niewielkie fragmenty DNA, nazywane są wolnokrążącym DNA nowotworowym (ctDNA). Dzięki zaawansowanym metodom badawczym stają się one dla lekarzy wartościowym źródłem informacji o chorobie. Stężenie ctDNA we krwi pacjenta często rośnie wraz z zaawansowaniem nowotworu. Pozwala to na wykorzystanie go jako czułego markera nowotworowego. Oprócz wspomnianego ctDNA, płynna biopsja pozwala analizować takie elementy jak wolnokrążące komórki nowotworowe (CTC), wolnokrążący RNA (cfRNA) czy egzosomy (małe pęcherzyki uwalniane przez komórki nowotworowe). Warto podkreślić, fakt że dzięki takim technologiom jak sekwencjonowanie nowej generacji (NGS), możliwe jest wykrycie i szczegółowa analiza nawet śladowych ilości tych biomarkerów. Należy pamiętać, że biopsja płynna nie zastępuje klasycznej biopsji tkankowej w każdej sytuacji.

  1. Biopsja szczoteczkowa

Nazywana tez wymazem szczoteczkowym lub złuszczeniowym, a także biopsją złuszczeniową. Polega na pobraniu materiału komórkowego (cytologicznego) za pomocą przyrządu, który przypomina szczoteczkę. Stosuje się ją kiedy nie można pobrać wycinka za pomocą szczypczyków, np.: podczas pobierania materiału biologicznego z dróg żółciowych, oskrzeli, oraz szyjki macicy.

  1. Biopsja stereotaktyczna

jest to rodzaj biopsji cienko- lub gruboigłowej, którą wykonuje się pod kontrolą badania radiologicznego. W trakcie zabiegu robione są dwie projekcje badania radiologicznego, które umożliwiają przestrzenne umiejscowienie zmiany chorobowej i precyzyjne wprowadzenie w to miejsce igły biopsyjnej.

Czy biopsja boli i czy jest bezpieczna?

Odczucia bólowe zależą od techniki i miejsca pobrania, ale w wielu biopsjach stosuje się znieczulenie miejscowe, a czasami nawet ogólne. Najczęściej pacjenci zgłaszają krótkie ukłucie przy znieczuleniu, a potem tkliwość lub siniak przez kilka dni po zabiegu. Typowe, zwykle łagodne następstwa to niewielkie krwawienie, obrzęk czy dyskomfort. Poważniejsze powikłania, jak infekcja czy duży krwiak, zdarzają się rzadziej, ale zawsze wymagają kontaktu z lekarzem, zwłaszcza jeśli pojawia się gorączka, nasilający ból albo szybko narastający obrzęk.

Jak przygotować się do biopsji?

Najważniejsze jest przekazanie lekarzowi pełnej listy leków i suplementów, szczególnie tych wpływających na krzepnięcie krwi. W zależności od rodzaju biopsji lekarz może zalecić konkretne badania (np. parametry krzepnięcia INR i APTT, podwójne oznaczenie grupy krwi) albo indywidualne postępowanie z lekami przeciwkrzepliwymi. Ponieważ ryzyko i zalecenia różnią się między technikami (inne przy biopsji skóry, inne przy biopsji wątroby czy piersi), bezpieczna zasada brzmi: nie odstawiać leków na własną rękę, tylko działać według zaleceń osoby kwalifikującej do zabiegu.

Jak czytać wynik biopsji?

Wynik biopsji daje nam odpowiedzieć na pytanie, czym jest zmiana i jaki ma charakter: łagodnym rozrostem, stanem zapalnym, zmianą przed nowotworową czy nowotworem (i jakiego typu). Zdarza się też wynik „niediagnostyczny”, gdy materiału jest zbyt mało albo nie pochodził z właściwego miejsca. W takiej sytuacji lekarz może zaproponować powtórzenie biopsji inną metodą lub pod kontrolą dokładniejszego obrazowania. Warto pamiętać, że sama decyzja o biopsji nie jest „wyrokiem”, tylko krokiem do precyzyjnego rozpoznania i dobrania najlepszego postępowania. Trzeba też pamiętać, że ostatecznej interpretacji wyniku biopsji zawsze dokonuje lekarz konkretnej specjalizacji.

Biopsja to jedna z najbardziej informatywnych metod diagnostycznych, bo pozwala ocenić komórki lub tkankę bezpośrednio w badaniu laboratoryjnym. Istnieje wiele jej rodzajów, a dobór metody zależy od lokalizacji zmiany, celu diagnostycznego i bezpieczeństwa pacjenta.

 

Uwaga,
informacje zawarte w tym artykule mają charakter ogólny i edukacyjny. Nie stanowią one porady medycznej i nie mogą zastąpić konsultacji z lekarzem lub innym specjalistą medycznym. W przypadku jakichkolwiek pytań dotyczących stanu zdrowia, zawsze należy skonsultować się z wykwalifikowanym pracownikiem służby zdrowia.